تنظیم و بررسی قراردادهای حقوقی و تجاری با رویکرد پیشگیری از اختلاف

قرارداد، مهم‌ترین منبع در روابط قراردادی

با بررسی منابع ایجاد رابطه قراردادی و ترتیب حاکمیت آن‌ها، می‌توان به این نتیجه رسید که قرارداد، به‌عنوان منبع دوم، مهم‌ترین، اصلی‌ترین، قوی‌ترین و مطمئن‌ترین منبع در اختلافات و دعاوی قراردادی است.

یک قرارداد حقوقی مستحکم، قراردادی است که حدود ۹۵ درصد حقوق، تعهدات و ضمانت اجراهای طرفین در متن همان قرارداد پیش‌بینی و تعیین تکلیف شده باشد و تنها بخش محدودی، مانند قوانین آمره، خارج از اختیار طرفین باقی بماند. در چنین شرایطی، نیازی به رجوع قاضی به منابع بعدی مانند عرف، نظریات حقوقی یا قواعد تکمیلی نخواهد بود. طبیعی است که استناد به تعهدی که صراحتاً در متن قرارداد آمده، بسیار ساده‌تر از اثبات آن از طریق عرف، دکترین حقوقی یا سایر منابع فرعی است.

بنابراین فلسفه تنظیم قرارداد آن است که طرفین بتوانند عرف، قوانین تکمیلی و قواعد عمومی قراردادها را حذف، تغییر، تعدیل یا حتی برعکس کنند و شرایط رابطه حقوقی خود را مطابق اراده و منافعشان تعیین نمایند. همان‌طور که کارخانه سازنده تلویزیون تنظیمات اولیه تصویر و صدا را تعیین می‌کند اما کاربر با کنترل، آن تنظیمات را مطابق سلیقه خود تغییر می‌دهد، در روابط قراردادی نیز بهتر است طرفین خودشان قواعد رابطه را تنظیم کنند و سرنوشت کار و زندگی خود را به منابع ناقص بعدی نسپارند.

برای مثال، طبق ماده ۲ قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان، اگر مشتری قرارداد را فسخ کند، عرضه‌کننده الزامی به پرداخت خسارت ندارد. روشن است که فسخ به‌تنهایی همیشه جبران‌کننده ضرر نیست. به همین دلیل باید در قرارداد پیش‌بینی شود که مصرف‌کننده علاوه بر حق فسخ، حق مطالبه خسارت نیز داشته باشد؛ زیرا این قانون در این بخش جنبه تکمیلی دارد و قابل تغییر با توافق طرفین است.

یا در موضوع گران‌فروشی، بهتر است در قرارداد تصریح شود که خریدار در صورت عدم تمایل به استفاده از خیار غبن، بتواند معادل دو برابر مازاد قیمت متعارف را به‌عنوان وجه التزام از فروشنده مطالبه کند. در غیر این صورت، خریدار تنها حق فسخ خواهد داشت؛ راهکاری که در بسیاری از مواقع عملاً سودی برای او ندارد. برای نمونه، اگر در میانه زمستان مجبور به تخلیه ملک شود، علاوه بر تحمل خسارت، ممکن است ملزم به پرداخت اجرت‌المثل نیز گردد و در نهایت فروشنده متخلف هم از گران‌فروشی سود برده باشد، هم ثمن معامله را بدون بهره در اختیار داشته باشد و هم ملک و اجرت‌المثل را بازپس بگیرد.

با شناخت منابع رابطه قراردادی و ترتیب حاکمیت آن‌ها، متوجه می‌شویم هر حق یا تعهدی که در متن قرارداد ذکر نشده باشد، به‌صورت خودکار به منبع بعدی ارجاع داده می‌شود. بنابراین سکوت قرارداد به معنای نبود آن حق یا تعهد نیست. (ماده ۵۴۹ قانون مدنی)

در بسیاری از قراردادها گفته می‌شود «این بند را حذف کنید»، در حالی که حذف یک بند لزوماً مشکل را برطرف نمی‌کند؛ زیرا در این حالت، منشأ آن تعهد فقط از قرارداد به عرف یا قواعد تکمیلی منتقل می‌شود. بنابراین اگر قصد حذف واقعی تعهدی وجود دارد، باید صراحتاً در قرارداد ذکر شود که آن تعهد وجود ندارد، نه این‌که صرفاً بند مربوط به آن حذف شود.

ب : مراحل رابطه قراردادی

برای تنظیم یک قرارداد مستحکم و مطمئن، سه مرحله اساسی وجود دارد که به اختصار توضیح داده می‌شود:

۱- مرحله اول؛ پیش از تنظیم قرارداد

صرفاً به ظاهر حرفه‌ای قرارداد، تعداد بندها و تبصره‌ها یا ادبیات حقوقی آن دلخوش نباشید. اگر قراردادی صد صفحه‌ای با کمک چند وکیل تنظیم شود اما بعداً مشخص گردد طرف معامله اساساً مالک نبوده است، تمام آن تلاش‌ها بی‌فایده خواهد بود. بنابراین در کنار متن حقوقی قرارداد، تحقیقات میدانی و اداری نیز اهمیت اساسی دارد. این تحقیقات شامل موارد زیر است:

تحقیق درباره وضعیت حقوقی موضوع قرارداد

باید بررسی شود که مال مورد معامله متعلق به غیر نباشد، مشاعی یا در رهن نباشد، توقیف یا بازداشت نشده باشد، وقفی یا دارای معارض نباشد، درگیر دعوای قضایی نباشد، در اجاره مستأجر قرار نداشته باشد، با املاک مجاور تداخل نداشته باشد، در حریم دکل برق، خطوط گاز، جاده، رودخانه، مترو یا تونل قرار نگرفته باشد، در طرح‌های دولتی یا شهرداری نباشد، عقب‌نشینی و اصلاحی نداشته باشد، ملی اعلام نشده باشد و تحت حق ارتفاق قرار نداشته باشد.

تحقیق درباره روابط حقوقی ایادی قبلی

ممکن است طرف معامله با مالک یا منتقل‌کننده قبلی درگیر دعوا باشد و نتیجه آن دعوا به قرارداد شما نیز سرایت کند. برای بررسی این موضوع می‌توان به دادگاه محل وقوع ملک یا محل اقامت طرف مراجعه و سوابق احتمالی را بررسی کرد.

تحقیق درباره قراردادهای قبلی

اگر قرارداد شما بر پایه قراردادهای قبلی تنظیم می‌شود، باید از صحت، اعتبار، عدم فسخ یا اقاله، شروط ضمن عقد، الحاقیه‌ها و تاریخ آن‌ها اطمینان حاصل شود. همچنین باید بررسی شود که حق انتقال مورد معامله از طرف قبلی سلب نشده باشد. دریافت اصل یا دست‌کم نسخه امضاشده قراردادهای قبلی ضروری است و حتی پشت صفحات قراردادها نیز باید بررسی شود.

تحقیق درباره استحکام مالکیت طرف قرارداد

صرف مالک بودن کافی نیست؛ مالکیت باید قطعی و باثبات باشد. معامله با افرادی که مالکیت آن‌ها مبتنی بر حکم غیابی، مزایده یا دارای حق فسخ از سوی اشخاص دیگر است، ریسک بالایی دارد.

تحقیق درباره اهلیت طرف قرارداد

باید اطمینان حاصل شود که طرف قرارداد محجور، ممنوع‌المعامله، ممنوع‌الفعالیت یا ورشکسته نباشد. در معامله با سالمندان یا بیماران نیز باید دقت شود تا بعداً ادعای فقدان سلامت روان یا زوال عقل مطرح نگردد.

تحقیق درباره هویت طرف قرارداد

باید احراز شود شخصی که قرارداد را امضا می‌کند، واقعاً همان فردی است که در اسناد معرفی شده است. در موارد مشکوک، صرف مشاهده کارت ملی یا شناسنامه کافی نیست و تحقیق بیشتر ضرورت دارد.

تحقیق درباره اوصاف و ویژگی‌های طرف قرارداد

اگر داشتن ویژگی خاصی در معامله اهمیت دارد، باید مدارک آن مطالبه شود؛ مانند پروانه وکالت برای وکیل، پروانه نظام مهندسی برای مهندس یا مجوز نظام پزشکی برای پزشک.

تحقیق درباره هویت موضوع قرارداد

باید اطمینان حاصل شود که موضوعی که مشاهده می‌کنید دقیقاً همان موردی است که قرار است معامله شود، به‌ویژه در زمین‌ها و املاک خارج از محدوده شهری.

تحقیق درباره مشخصات موضوع قرارداد

قیمت، کیفیت، رنگ، اندازه، جنس، عیوب و همچنین اسناد و مدارک مرتبط با موضوع معامله باید دقیقاً بررسی شود.

تحقیق درباره اصالت اسناد و مدارک

اصل مدارک باید مطالبه و اصالت آن‌ها بررسی شود. این کار می‌تواند از طریق کارشناسان رسمی یا مراجعه به مرجع صادرکننده سند انجام شود.

۲- مرحله دوم؛ تنظیم متن قرارداد

پس از انجام تحقیقات، نوبت به تنظیم متن حقوقی قرارداد می‌رسد. هر قرارداد از ارکانی مانند عنوان، طرفین، موضوع، مبلغ، مدت و شروط ضمن عقد تشکیل می‌شود. در تنظیم قرارداد، علاوه بر جنبه‌های حقوقی، باید به جنبه‌های اثباتی و نکات شکلی نیز توجه ویژه داشت.

عنوان قرارداد

عنوان قرارداد باید با ماهیت واقعی رابطه حقوقی هماهنگ باشد؛ مانند بیع، اجاره، جعاله یا وکالت. عنوان، موضوع و مبلغ قرارداد باید با یکدیگر هم‌خوانی کامل داشته باشند.

طرفین قرارداد

مشخصات کامل طرفین شامل نام، نام خانوادگی، کد ملی، نشانی، شماره تماس و سمت حقوقی باید دقیق درج شود. همچنین باید روشن باشد امضاکننده به‌عنوان اصیل اقدام می‌کند یا نماینده.

مدت قرارداد

در برخی قراردادها مانند اجاره، ذکر مدت شرط صحت قرارداد است. همچنین باید میان «مدت قرارداد» و «مدت انجام تعهد» تفاوت قائل شد.

موضوع و مبلغ قرارداد

موضوع و مبلغ قرارداد باید کاملاً روشن، معین و بدون ابهام باشند؛ زیرا ابهام در آن‌ها ممکن است موجب بطلان قرارداد شود.

شروط ضمن عقد

مهم‌ترین بخش قرارداد برای پیش‌بینی خسارت‌ها، ضمانت اجراها، حق فسخ، داوری، مسئولیت‌ها، خیارات، نحوه جبران خسارت و سایر توافقات تکمیلی است. هر تعهد باید ضمانت اجرای مشخص و متناسب خود را داشته باشد.

همچنین باید تمام فرض‌ها و حالت‌های احتمالی پیش‌بینی شود. برای مثال بهتر است به جای عبارت «در صورت فسخ قرارداد» از عبارت «در صورت فسخ یا انحلال قرارداد» استفاده شود تا موارد بطلان، اقاله یا انفساخ را نیز شامل شود.

چینش و محل درج شروط نیز اهمیت حقوقی دارد. برای نمونه، اگر رنگ کالا در بخش موضوع قرارداد ذکر شود، نداشتن آن رنگ می‌تواند به معنای عدم تحویل مبیع باشد؛ اما اگر در بخش شروط ضمن عقد بیاید، ممکن است صرفاً تخلف از وصف تلقی شود.

بار اثبات در قرارداد

طرفین می‌توانند تا حدودی درباره بار اثبات توافق کنند. برای مثال می‌توان مقرر کرد که خریدار تنها زمانی حق طرح دعوای عدم تحویل را دارد که آمادگی خود برای تحویل گرفتن کالا را اثبات کند.

ادله اثبات در قرارداد

در برخی موارد می‌توان توافق کرد که اثبات یک موضوع فقط از طریق خاصی انجام شود؛ مانند اعلام رسمی از طریق ایمیل مشخص، تا بعدها امکان استناد به شهادت‌های غیرمعتبر وجود نداشته باشد.

الفاظ و واژگان قرارداد

کلمات و عبارات قرارداد باید دقیق، روشن و دارای معنای حقوقی مشخص باشند. استفاده نادرست از واژگان، علائم نگارشی یا ترکیب‌های مبهم می‌تواند منشأ اختلافات جدی شود.

رسمی یا عادی بودن قرارداد

اگرچه اصل بر رضایی بودن قراردادهاست، اما در برخی موارد قانون، تنظیم رسمی یا کتبی قرارداد را الزامی دانسته است؛ مانند برخی معاملات املاک، انتقال حقوق مالکیت صنعتی یا انتقال سهم‌الشرکه شرکت‌ها.

نکات شکلی در تنظیم قرارداد

قرارداد را با دقت بخوانید و بدون بررسی امضا نکنید. همه صفحات و پیوست‌ها باید امضا شوند. تاریخ، تعداد نسخه‌ها، مشخصات شهود و نحوه تحویل اسناد و چک‌ها نیز باید دقیق درج شود. از خط‌خوردگی، فضای خالی، اشتباهات تایپی و استفاده از خودکارهای نامطمئن پرهیز گردد.

۳- مرحله سوم؛ اقدامات پس از امضای قرارداد

پس از امضای قرارداد نیز رعایت ملاحظات حقوقی پایان نمی‌یابد. گاهی یک پیام، تعویض چک یا تنظیم صورتجلسه‌ای غیرحرفه‌ای می‌تواند تمام آثار قرارداد را از بین ببرد. بنابراین در تمام مراحل اجرای قرارداد نیز باید دقت حقوقی حفظ شود.

همچنین برای اثبات تاریخ قرارداد عادی در برابر اشخاص ثالث باید اقدامات لازم انجام شود؛ زیرا طبق ماده ۱۳۰۵ قانون مدنی، تاریخ سند عادی علیه اشخاص ثالث قابل استناد نیست. به همین دلیل بهتر است با اقداماتی مانند ارسال اظهارنامه یا ثبت تأمین دلیل، وجود قرارداد در یک مرجع رسمی ثبت شود تا بعداً امکان انکار تاریخ آن وجود نداشته باشد.